Buôn bán động vật hoang dã xuyên biên giới: Thực trạng báo động và những thách thức

Thực trạng hoạt động buôn bán, vận chuyển bất hợp pháp động vật hoang dã từ Lào vào Việt Nam, cũng như “con đường thẩm lậu” thú rừng ở trong nước đang làm gia tăng nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm, tác động xấu đến môi trường và tiềm ẩn các mầm bệnh gây hại đến sức khỏe con người đã và đang gióng lên những hồi chuông báo động khẩn thiết cần đến “cuộc đấu tranh” quyết liệt và thực chất cho vấn nạn này.

Trong các bài trước, Báo Điện tử VietnamPlus đã phản ánh tình trạng vận chuyển động vật hoang dã quý, hiếm từ Lào vào Việt Nam, cũng như các hoạt động tuồn bán, thẩm lậu thú rừng diễn ra “nóng bỏng” ở trong nước.

Thế nhưng, khi chúng tôi đề cập đến công tác đấu tranh, ngăn chặn vấn nạn này, hầu hết lãnh đạo Cục Hải quan, Chi cục Kiểm lâm tại các tỉnh ở miền Trung đều kêu khó, bế tắc.

Sự "bất lực" của các lực lượng hải quan và kiểm lâm là một trong những lý do khiến nạn buôn bán thịt thú rừng diễn ra mạnh

Thậm chí, tại tỉnh Quảng Trị, có thời điểm, lực lượng hải quan và lực lượng kiểm lâm còn đùn đẩy trách nhiệm do hai bên không tìm được tiếng nói chung trong việc xử lý tang vật của vụ vận chuyển thú rừng trái phép.

Sự “bất lực” khó hiểu này đã khiến nhiều cá thể động vật rừng bị chết và nằm chờ chết do bị tạm giữ nhiều ngày tại nhà kho của Đội Kiểm soát Hải quan đóng trên địa bàn huyện Hướng Hóa.

Trong vụ việc trên, Đội Kiểm soát Hải quan thuộc Cục Hải quan Quảng Trị phối hợp với các lực lượng chức năng bắt giữ một xe ôtô chở 20 cá thể hon (nặng khoảng 55kg), 26 cá thể dúi (nặng 47 kg), 2 cá thể chồn (nặng 4 kg).

Ngoài ra, trên xe còn có gần 300kg động vật rừng đã chết và thịt tươi sống. Toàn bộ động vật nói trên không có giấy tờ hợp lệ, nên Đội Kiểm soát Hải quan đã lập biên bản thu giữ.

Tang vật thu giữ trong một vụ buôn bán trái phép thịt động vật hoang dã ở Việt Nam hồi năm 2021. (Ảnh Tạ Duy Hưng/TTXVN)

Do không đủ căn cứ xác định số động vật có nguồn gốc nước ngoài hay được vận chuyển trái phép qua biên giới, nên phía lực lượng hải quan đã đề nghị chuyển toàn bộ hồ sơ, tang vật và đối tượng vi phạm để kiểm lâm xử lý. Tuy nhiên, phía kiểm lâm lại cho rằng chỉ xử lý khi có biên bản xác định rõ nguồn gốc động vật hoang dã; không nhận hồ sơ đầy đủ nên kiểm lâm không thể tiếp nhận xử lý vụ việc này.

Khó khăn trong kiểm soát tại Quảng Trị

Để rõ hơn về công tác kiểm soát, ngăn chặn, xử lý tình trạng vận chuyển, buôn bán động vật hoang dã xuyên biên giới ở trên địa bàn Quảng Trị, phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã liên hệ với lãnh đạo Cục Hải quan tỉnh này, sau đó được giới thiệu làm việc với ông Lê Mai Anh - Đội trưởng Đội Kiểm soát Hải quan (có trụ sở đóng tại huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị).

Một số loại thịt thú rừng do bà trùm Chi Lệ rao bán trên tài khoản Zalo cá nhân. Lợi nhuận thu được từ việc buôn bán động vật rừng rất cao khiến việc chống hoạt động này là rất khó khăn

Qua trao đổi, ông Lê Mai Anh cho biết trong những năm qua, nhất là từ thời điểm tháng 5/2022 (sau khi Chính phủ Lào mở cửa hoàn toàn trở lại tại các cửa khẩu biên giới đường bộ giáp Việt Nam) đến nay, tình hình hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới cũng như vận chuyển hàng cấm ở trên địa bàn tỉnh vẫn tiếp tục diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nhiều nguy cơ, thách thức.

Trên địa bàn Quảng Trị, có tuyến biên giới Việt Nam - Lào kéo dài, gồm cả đường bộ và đường sông; có 2 cửa khẩu quốc tế là cửa khẩu Lao Bảo và La Lay, 4 cửa khẩu phụ (Cóc, Thanh, Cheng và Tà Rùng); chưa kể các đường mòn, lối mở dân sinh. Trong khi đó, theo ông Mai Anh, lực lượng kiểm soát hải quan còn mỏng, đang trong tình trạng thiếu hụt biên chế, nên công tác kiểm soát rất khó khăn.

Lực lượng chức năng bắt đối tượng vận chuyển thú rừng trái phép tại tỉnh Kon Tum hồi cuối năm 2019. (Ảnh Quang Thái/TTXVN)

Lãnh đạo Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị thì nhấn mạnh do nhu cầu về sử dụng ở nội địa cũng như lợi nhuận thu được trong việc buôn bán động vật rừng nói riêng rất cao đã dẫn đến một số đầu nậu ở ngoài địa bàn cấu kết với người dân địa phương để tổ chức bẫy bắt thú rừng tại các khu rừng tự nhiên. Do đó, mua bán và vận chuyển trái phép động vật rừng trên các tuyến đường nội địa vẫn còn xảy ra.

Trong khi đó, việc kiểm tra, xác nhận nguồn gốc động vật rừng gây nuôi so với nguồn gốc động vật rừng có nguồn gốc từ tự nhiên rất khó phân biệt, nên dễ dẫn đến tình trạng các cơ sở nuôi lợi dụng để trà trộn động vật rừng có nguồn gốc trái phép từ tự nhiên vào động vật rừng gây nuôi để mua, bán, kinh doanh trái phép.

Thống kê và thực tế đáng báo động

Thực tế, thống kê của Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị cho thấy từ năm 2020 đến nay, các lực lượng chức năng trên địa bàn đã phát hiện 33 vụ vi phạm về mua bán, tàng trữ, vận chuyển động vật hoang dã trái pháp luật (tịch thu tang vật là 186 cá thể, trọng lượng 397,9kg).

Trong đó, có tới 21 vụ buôn bán, vận chuyển động vật hoang dã từ Lào vào Quảng Trị, tịch thu tang vật 161 cá thể, trọng lượng 325,2kg.

Các loài động vật hoang dã phổ biến bị các đối tượng buôn lậu vận chuyển, mua bán trái pháp luật, chủ yếu là tê tê, kỳ đà, khỉ và rùa.

Các loài động vật hoang dã phổ biến bị các đối tượng buôn lậu vận chuyển, mua bán trái pháp luật, chủ yếu là tê tê, kỳ đà, khỉ và rùa

Tuy nhiên, con số tang vật mà Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị thống kê, công bố trên cũng mới chỉ là một “phần nổi của tảng băng chìm” trong vấn nạn buôn bán “hàng rừng.” Bởi thực tế nhóm phóng viên ghi nhận cho thấy hoạt động rao bán thú rừng ở trên địa bàn tỉnh này diễn ra công khai, thậm chí diễn ra ở ngay đối diện trước cổng trụ sở Đội Kiểm soát Hải quan.

Điều lạ lùng là, sự công khai này, khách qua đường ai cũng biết, nhưng lực lượng chức năng lại không hay?

Tình hình tại các cửa khẩu khác

Trong diễn biến liên quan, trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, Phó Cục trưởng phụ trách Cục Hải quan tỉnh Quảng Bình - ông Nguyễn Văn Hệ cho rằng trong những năm gần đây, hoạt động vận chuyển các sản phẩm từ động vật hoang dã, nhất là các loài động vật “sách đỏ” như hổ - không còn phát hiện nhiều qua đường chính ngạch ở Cửa khẩu Quốc tế Cha Lo của tỉnh Quảng Bình.

Thay vào đó, hoạt động vận chuyển “hàng rừng” thường được các con buôn tuồn lậu theo đường qua Cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo (tỉnh Hà Tĩnh) và Cửa khẩu Quốc tế Lao Bảo (tỉnh Quảng Trị), hay các đường tiểu ngạch, băng suối, băng rừng.

Lý giải nguyên nhân trên, ông Hệ cho rằng đặc thù ở Cửa khẩu Quốc tế Cha Lo là cách khoảng 20km mới có nhà dân. Điểm tập kết hàng xa nên nếu vận chuyển “hàng rừng” ở trong nội địa ở trên địa bàn chắc chắn sẽ bị lộ.

Tuy vậy, người đứng đầu Cục Hải quan Quảng Bình cũng thẳng thắn nhìn nhận thời gian qua, tình trạng buôn lậu, vận chuyển hàng qua biên giới tuy có giảm nhưng vẫn xảy ra. Trong đó, đối tượng buôn lậu thường lợi dụng các mặt hàng kiểm tra xác suất, hàng rời có khối lượng lớn để trà trộn, cất giấu hàng lậu; cất giấu trong khúc gỗ hay gia cố các hầm hàng, thùng đáy sâu hoặc giấu hàng hóa tại nhiều vị trí khác nhau trên phương tiện vận tải để lách qua cửa khẩu.

“Thực tế, lực lượng hải quan gặp rất nhiều khó khăn, dù biết chính xác thông tin từ bên Lào là xe chở động vật quý hiếm, nhưng lại không biết cách mở ‘mật thất.’ Thậm chí, một số trường hợp, chủ xe khi bị kiểm tra vẫn tự tin “đối phó” để qua mặt lực lượng chức năng. Vì thế, chúng tôi phải đưa xe tới garage ôtô gần nhất để kiểm tra, mới phát hiện được những ‘hầm’ cất giấu bí mật,” ông Hệ nói.

Phương thức và thủ đoạn tinh vi

Tại Quảng Trị, Đội trưởng Đội Kiểm soát Hải quan thuộc Cục Hải quan - ông Lê Mai Anh trong cuộc trao đổi với chúng tôi cũng chỉ ra một loạt phương thức, thủ đoạn mà các đối tượng buôn lậu thường sử dụng, khiến lực lượng hải quan gặp khó khăn trong công tác kiểm soát, ngăn chặn.

Một số phương thức vận chuyển được ông Mai Anh chỉ ra là: đối tượng trà trộn, cất giấu động vật hoang dã và các sản phẩm liên quan vào trong hàng hóa nhập khẩu; cất giấu vào các phương tiện vận tải hành khách, phương tiện vận tải phi thương mại qua lại cửa khẩu để vận chuyển qua cửa khẩu.

Xe hàng nối đuôi nhau đi về hướng Cửa khẩu Lao Bảo. Các đối tượng buôn lậu thịt rừng thường cất giấu hàng vào các phương tiện vận tải hành khách, phương tiện vận tải phi thương mại qua lại cửa khẩu để vận chuyển qua cửa khẩu.

Đáng chú ý nhất là việc “các đối tượng vi phạm thuê người cảnh giới, theo dõi các hoạt động để đối phó với việc tuần tra, kiểm soát của lực lượng hải quan.”

Theo ông Mai Anh, sau khi “hàng rừng” tuồn qua biên giới, các đối tượng buôn lậu chủ yếu thuê người sử dụng đò gắn máy cải tiến vận chuyển hàng dọc sông Sê Pôn (dài hơn 10 km). Lợi dụng vào thời tiết mưa gió, trời tối, địa hình phức tạp hoặc khi các lực lượng chức năng không có mặt để đưa hàng lậu, hàng cấm vào bờ sông phía Việt Nam và tập kết vào các kho hàng…

“Hàng hóa sau khi được tập kết dọc tuyến biên giới sẽ tiếp tục được đưa lên các phương tiện vận tải như xe khách, xe tải nhỏ (chạy với tốc độ cao, không chấp hành hiệu lệnh) để vận chuyển