Kinh tế chăm sóc: Giải pháp cho già hóa dân số và cơ hội tăng trưởng

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh trong khi quy mô gia đình chuyển từ truyền thống sang gia đình hạt nhân, việc đẩy mạnh mô hình kinh tế chăm sóc sẽ giúp người cao tuổi có cuộc sống tốt hơn.

Nhiều tiềm năng và cơ hội lớn

Theo dự báo, đến năm 2034, Việt Nam sẽ bước vào giai đoạn dân số già, sớm hơn 2 năm so với nhận định trước đó. Đến năm 2038, ước tính hơn 20% dân số sẽ trên 60 tuổi. Sự thay đổi này, cùng với xu hướng quy mô hộ gia đình nhỏ dần đã tạo ra một nhu cầu khổng lồ về các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp.

Nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng, cứ mỗi 1 USD đầu tư vào ngành chăm sóc có thể tạo ra tới 4 USD lợi ích kinh tế thông qua việc tăng năng suất lao động và tạo việc làm. Trên thế giới, kinh tế chăm sóc đóng góp trung bình khoảng 34% GDP.

Tại Việt Nam, khoảng 39,3% người cao tuổi và gia đình sẵn sàng chi trả cho các dịch vụ chăm sóc chất lượng. Đây chính là “mỏ vàng” cho các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ. Dù tiềm năng là rất lớn, nhưng thực tế nền kinh tế chăm sóc tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với những “điểm nghẽn” cố hữu.

Hiện nay, phụ nữ Việt Nam vẫn đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc không lương, trung bình khoảng 3 giờ mỗi ngày, cao gấp gần hai lần so với nam giới. Tại khu vực nông thôn, khoảng 72% khối lượng công việc chăm sóc tại gia đình thuộc về phụ nữ. Sự chênh lệch này không chỉ tạo ra áp lực tâm lý mà còn hạn chế cơ hội tham gia thị trường lao động và thăng tiến của phái nữ.

Bên cạnh đó, Việt Nam đang rơi vào tình trạng “khủng hoảng thiếu” nhân lực ngành chăm sóc. Việt Nam chỉ có 16 điều dưỡng trên một vạn dân, thấp hơn rất nhiều so với Trung Quốc (35), Malaysia (33) hay Nhật Bản (hơn 100). Một nghịch lý là nhân viên chăm sóc hiện đã có mã đào tạo, nhưng vẫn chưa có “mã nghề” chính thức. Điều này khiến nghề chăm sóc chưa được tôn trọng đúng mức, thu nhập bấp bênh và khó thu hút giới trẻ.

Đặc biệt, chảy máu chất xám vẫn đáng báo động, khoảng 3.000 điều dưỡng từng đi làm việc tại Nhật Bản (chương trình EPA) sau khi về nước đã không quay lại làm nghề do thiếu môi trường và chính sách đãi ngộ phù hợp. Cùng với đó là rào cản nhận thức và hạ tầng. Nhiều người vẫn coi việc chăm sóc cha mẹ tại nhà hoàn toàn là “đạo hiếu” và nếu thuê người chăm sóc hoặc đưa vào viện dưỡng lão là thiếu hiếu thảo. Trong khi đó, hệ thống lão khoa hiện nay mới chỉ đáp ứng được một phần nhỏ nhu cầu thực tế. Cả nước chỉ có duy nhất một bệnh viện lão khoa cấp tỉnh tại Quảng Ninh và khoảng 20 cơ sở dưỡng lão tư nhân với chi phí khá cao.

“Mỏ vàng” cho tăng trưởng bền vững

Theo bà Mai Thị Diệu Huyền - Phó Chủ tịch phụ trách Hội đồng Doanh nhân nữ Việt Nam (thuộc VCCI), kinh tế chăm sóc đang nổi lên như một lĩnh vực kinh tế có tiềm năng tăng trưởng lớn, góp phần tạo việc làm bền vững, nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy bình đẳng giới và tăng cường năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp. Thúc đẩy kinh tế chăm sóc và nhân rộng mô hình doanh nghiệp thân thiện với gia đình sẽ góp phần tăng quyền kinh tế cho phụ nữ, giúp phụ nữ có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong mọi lĩnh vực của đời sống.

Còn ông Phạm Đức Mục - Chủ tịch Hiệp hội Điều dưỡng Việt Nam đề xuất, cần sớm xây dựng hệ thống chứng chỉ hành nghề và tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia cho lực lượng này. Việc chuyên nghiệp hóa không chỉ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ mà còn là cơ sở để bảo vệ quyền lợi, an sinh xã hội cho người lao động, biến công việc chăm sóc từ “việc làm tạm bợ” thành một sự nghiệp bền vững.

Thay vì tư duy tập trung toàn bộ nguồn lực vào các viện dưỡng lão quy mô lớn - vốn chỉ dành cho một bộ phận nhỏ dân số có thu nhập cao như: Mô hình “90 - 7 - 3” - 90% người cao tuổi sẽ được chăm sóc tại gia đình, 7% tại các trung tâm cộng đồng ban ngày và chỉ 3% tại các cơ sở tập trung dành cho người cần hỗ trợ đặc biệt.

Để thực hiện điều này, Nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt bằng cách đầu tư vào hạ tầng y tế cơ sở và các trung tâm sinh hoạt cộng đồng tại phường, xã. Đây sẽ là nơi cung cấp dịch vụ chăm sóc ngắn hạn, tư vấn sức khỏe và kết nối các tình nguyện viên. Khi mạng lưới cộng đồng đủ mạnh, áp lực lên các bệnh viện tuyến trên và gánh nặng của các gia đình sẽ giảm đi đáng kể.

Ông Nguyễn Hải Đạt - Điều phối viên Chương trình Quốc gia về An sinh Xã hội (Tổ chức Lao động quốc tế - ILO) nhấn mạnh, cốt lõi của việc hóa giải điểm nghẽn nằm ở khung giải pháp 5R bao gồm: Recognize (Ghi nhận) - công nhận giá trị kinh tế của công việc chăm sóc; Reduce (Giảm thiểu) - giảm bớt gánh nặng công việc chăm sóc không tên thông qua hạ tầng hỗ trợ; Redistribute (Phân phối lại) - chia sẻ trách nhiệm giữa nam và nữ, giữa gia đình và Nhà nước; Reward (Đãi ngộ)- trả công xứng đáng và đảm bảo an sinh xã hội cho người làm nghề; Representation (Đại diện) - thúc đẩy tiếng nói của người lao động trong ngành.