Aruba: Hòn Đảo Caribe Đa Văn Hóa

Với những người không sống tại Hòa Lan, khi hỏi họ “có biết Aruba ở đâu không?” thì chắc có tới hơn 99% hoàn toàn mù tịt, ngoại trừ những người thích môn lặn dưới biển sâu, và cư dân các tiểu bang phía Đông Hoa Kỳ. Ngay cả với tôi, nếu bốn năm trước không nhờ một cơ hội hiếm có, được chuyến du lịch tại đảo Saint Croix trong vùng biển Caribe, thì chắc chẳng bao giờ tôi nghĩ tới một chuyến đi chơi tại nơi xa xôi này. Giờ đây, cũng do một tình cờ, cộng thêm sự tò mò muốn biết Saint Croix (thuộc Hoa Kỳ) và Aruba (thuộc Hòa Lan) khác nhau ra sao, thì mới có được bài du ký bạn đang đọc.

Lịch Sử và Địa Lý

Aruba là một đảo nhỏ nằm phía nam vùng biển Caribe, cùng vĩ độ với Nha Trang. Vùng quần đảo Caribe, từ ít năm sau khi Cristoforo Colombo (Kha Luân Bố, tiếng Ý) khám phá ra Mỹ châu vào cuối thế kỷ 15, là một khu vực xẩy ra nhiều cuộc tranh giành đất của các đế quốc Anh, Pháp, Hòa Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha…, kể cả dân Viking vùng Bắc Âu cũng xúm vào đòi chia phần. Vài hòn đảo đã được mua đi bán lại giữa những đế quốc (gần đây nhất là Đan Mạch đã bán cho Hoa Kỳ một số đảo trong vùng này vào đầu thế kỷ 20, trong đó có đảo Saint Croix), rồi có những giằng co trong phong trào đòi độc lập. Hiện nay Aruba là một vùng đất tự trị thuộc Vương quốc Hòa Lan (Vương quốc Hòa Lan hiện nay gồm nước Hòa Lan nằm ở Bắc Âu và ba hòn đảo trong vùng biển Caribe, xa Âu châu gần 8000km!). Ngoài ba hòn đảo kể trên, Hòa Lan còn một số đảo trong vùng biển này, thuộc quyền bảo hộ. Đó là tóm tắt, trên thực tế chính trị còn nhiều sự phức tạp trong danh xưng và quyền lợi lẫn nghĩa vụ của đôi bên.

Mối Liên Hệ với Hòa Lan

Để ghi dấu, Hòa Lan đặt tên phi trường Aruba là “Phi trường Nữ hoàng Beatrix” (tên theo thổ ngữ Papiament: Aeropuerto Reina Beatrix). Bà Beatrix có gắn bó với người Việt tị nạn. Bà lên ngôi ngày 30/04/1980 và nhường ngôi lại cho con trai – vua Willem-Alexander – ngày 30/04/2013. Năm bà lên ngôi là năm cao điểm của làn sóng thuyền nhân Việt Nam. Cho dù kinh tế đang suy thoái, cộng thêm dư âm còn sót lại của những cuộc tuần hành “khuynh tả/thân cộng” rầm rộ phản đối chiến tranh trước kia tại Amsterdam vẫn còn được nhắc lại mỗi khi đề cập đến cuộc chiến Việt Nam, Hòa Lan khi đó lại là một nước đứng hàng đầu trong chương trình tiếp nhận và an cư cho thuyền nhân Việt được tàu Hòa Lan vớt. Họ được xếp vào diện “người tị nạn được mời”, hưởng nhiều ưu đãi. Bù lại, suốt trong thời gian bà Beatrix trị vì, người Việt tị nạn ở Hòa Lan không thể nào tổ chức biểu tình đúng ngày 30/04. Ngày này là “Ngày Nữ Hoàng”, một ngày quốc lễ lớn và vui nhộn nhất trong năm, một ngày để toàn dân vui chơi thỏa thích.

Dân Cư và Ngôn Ngữ

Dân bản địa Aruba vốn có gốc từ những bộ tộc da đỏ của châu Mỹ. Sau này, qua những năm bị Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha rồi Hòa Lan đô hộ, mang theo nô lệ Phi châu (hòn đảo lân cận Curaçao từng là một trung tâm mua bán nô lệ của Hòa Lan), dân Aruba trở thành một pha trộn của những chủng tộc này. Thổ ngữ Aruba hiện nay thuộc dòng ngôn ngữ Papiaments. Trên thế giới hiện có khoảng gần 300.000 người còn giao tiếp với nhau bằng ngôn ngữ này, phần lớn họ là cư dân Aruba và hai hòn đảo nhỏ kế cận, Curaçao và Bonaire. Tuy nhiên, ngôn ngữ Papiament tại Aruba chỉ mới được công nhận là ngôn ngữ chính thức (bên cạnh tiếng Hòa Lan) kể từ năm 2003. Các bảng chỉ dẫn tại công sở, nơi công cộng được ghi bằng hai ngôn ngữ, hay có thêm tiếng Anh. Nếu ta lấy tiếng Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hòa Lan, Anh bỏ chung vào một cái máy xay thì nó sẽ cho ra tiếng Papiament.

Do nằm sát Trung và Nam Mỹ, và có giao thương nhiều với Colombia, Panama, Venezuela…, tiếng Tây Ban Nha cũng rất phổ thông. Nhiều bảng chỉ dẫn nơi công cộng hiện nay chỉ ghi tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha. Học sinh học rất khổ sở. Trong gia đình, họ nói chuyện với nhau bằng tiếng Papiament. Ở trường phải học 4 ngôn ngữ cùng lúc thuộc các giòng ngôn ngữ khác nhau, mà 2 trong số này không thể dùng để giao dịch quốc tế. Trong sinh hoạt xã hội hàng ngày, những người có tiếp xúc nhiều với du khách có thể nói tiếng Anh lưu loát. Những người buôn bán, giao dịch trong phạm vi địa phương thường dùng tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Papiament. Công chức, nhân viên tiếp tân khách sạn… phải biết nói cả 4 ngôn ngữ. Khi thăm viếng những nơi nằm ngoài khu du lịch quốc tế, tiếng Tây Ban Nha được dùng rộng rãi hơn. Khi mua bán, nói chuyện với du khách, nếu muốn bàn lén với nhau, họ trao đổi rất nhanh bằng thổ ngữ Papiament, y như những người bán hàng trong các tiệm ở Việt Nam. Với khách du lịch, nếu nói được ba ngôn ngữ Hòa Lan, Tây Ban Nha, Anh thì rất bổ ích, vì hiểu được cả những mặt văn hóa, lịch sử nằm sau tên những địa danh, đường phố, cơ sở v.v…

Kinh Tế và Tiền Tệ

Aruba có đồng tiền riêng. Trước kia, đồng florin Aruba gắn liền với đồng florin Hòa Lan (gulden). Cuối thập niên ‘60 của thế kỷ 20, kinh tế Aruba đang kỳ lụn bại với nguy cơ khủng hoảng toàn diện. Khi đó những tập đoàn khai thác ngành khách sạn tại Hoa Kỳ như Marriott, Hyatt Regency, Hilton…, do lời mời của Ủy ban Du lịch Aruba, đã đến bàn thảo và đề nghị lập ra một khu nghỉ mát dọc khúc biển phía Tây, mạn trên của hòn đảo. Kế hoạch này đã cứu nguy nền kinh tế Aruba cấp thời, với những khách sạn cao ngất chứa cả ngàn người, và bãi biển được sửa sang sạch đẹp, dịch vụ theo kiểu Mỹ… Chính phủ cũng thu được tiền để tân trang lại toàn bộ đường xá và tạo các tiện nghi cho cuộc cộng sinh.

Aruba vì thế ngả dần theo hướng Mỹ. Khi Âu châu bắt đầu dùng đồng euro thì Aruba đã lấy quyết định tháo mối dây tiền tệ với Hòa Lan để buộc vào Hoa Kỳ, từ đó đồng florin Aruba được gắn liền với đồng đô la Mỹ, với tỷ giá cố định là US$ 1 = 1,75 Afl. Vì 90% kinh tế Aruba dựa vào ngành du lịch, và 3/4 du khách đến từ Mỹ, đồng đô la Mỹ được coi như đơn vị tiền tệ song hành trong mua bán. Nhiều du khách không biết là đồng 50 cent Aruba là một đồng tiền thuộc loại quý trong giới sưu tập, vì hòn đảo này được ví như một tiểu quốc, và đồng 50 cent có hình vuông. Đồng bạc cắc 5$ của Việt Nam Cộng Hòa khi xưa hình hoa mai cũng là một đồng tiền được ưa chuộng. Đồng 5$ này hiện nay, nếu ít bị xây xát, có trị giá khoảng 8 - 10 USD (= 200 triệu lần mệnh giá ghi trên đồng tiền!).

Tuy bạn có thể trả bằng đô la hay florin Aruba, nhưng thực tế không đơn giản như bạn nghĩ. Siêu thị lớn, và tiệm ăn bình dân nơi người bản xứ thường lui tới ghi giá bằng tiền florin. Xe bus Arubus của chính phủ ghi hai giá tiền nhưng họ khoái tiền đô hơn. Arubus, vì là thể diện quốc gia, thiết lập đường xe khắp nước, có bãi, có trạm, nhưng mật độ xe thưa thớt, đa phần phục vụ cho du khách không rành. Dân có kinh nghiệm, hay người bản xứ thì ngoắc xe bus nhỏ 8 chỗ của các công ty tư. Xe này dùng ké các trạm của Arubus, chạy thường hơn, và chạy rất nhanh, lên xe đưa tiền cho tài xế, tiền nào cũng được, nhưng người dân thường trả tiền florin. Vấn đề là bạn phải biết nhận diện thứ xe này, nhiều chiếc không mang bảng BUS. Mua bán, nếu bạn trả tiền đô thì có khi họ thối lại tiền florin cho bạn, hoặc thối tiền chẵn bằng đô, số lẻ bằng florin. Khi bạn trả tiền florin tại những tiệm lớn, họ có thể thối lại bằng tiền đô vì thực sự họ cũng chẳng có florin đủ cho bạn, lắm khi họ tính tròn 1 USD = 2 Afl. Bạn chẳng thể đòi hỏi hơn, cả hai thứ tiền đều là đồng bạc được công nhận.

Quan Hệ Chính Trị và Văn Hóa

Trước mối đe dọa Aruba sẽ thành một thị xã Hoa Kỳ, Hòa Lan luôn tìm cách ve vãn chính quyền sở tại. Aruba nhận nhiều trợ cấp từ Hòa Lan. Phân nửa số sinh viên Aruba đi học tại Hòa Lan qua những chương trình viện trợ giáo dục, với mục đích ngầm là tạo một đội ngũ trí thức có cảm tình với Hòa Lan. Đổi lại, lính Thủy Quân Lục Chiến Hòa Lan đặt căn cứ phòng thủ mặt biển, hợp tác với đội tuần duyên Aruba có tàu tuần tra quanh đảo ngày đêm. Còn dân bản xứ gốc Creol của Aruba nghĩ sao? Với họ, từ ngàn năm qua đã quen với nếp sinh hoạt của dân Nam Mỹ, họ có mối thâm giao với những nước lân cận, nhất là ba nước láng giềng bạn làm ăn là Colombia, Venezuela và Panama. Chuyện trò ngoài phố, họ dùng tiếng Tây Ban Nha hay thổ ngữ Papiament. Giao thiệp với Hoa Kỳ chỉ là tính chuyện làm sao thu lợi về càng nhiều càng hay. Giao thiệp với Hòa Lan dường như vẫn phảng phất một quan hệ “thống trị - bị trị”. Một lý do khác khiến tiếng Hòa Lan ít thông dụng là vì mọi người ít dùng nó trong giao dịch thường ngày. Một triệu du khách chỉ nói tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha là một áp lực rất lớn.

Không Gian Đô Thị và Du Lịch

Từ phi trường đi xe vào thành phố, tôi ngỡ ngàng như lạc vào một thành phố hạng trung ở Hoa Kỳ. Từ cô bé có hai đuôi tóc cột nơ Wendy’s cho tới ông già râu chủ nhà hàng “Gà Rán Kentucky” và chú hề McDonald’s, chúng hiện diện khắp nơi. Rồi xe chạy qua các Mall với những cửa hàng thời trang lộng lẫy của các thương hiệu quốc tế, các khách sạn vĩ đại của những tập đoàn Hoa Kỳ. Con đường lộ chính nằm dọc bờ biển Tây Nam, chạy từ phi trường lên tới chót mũi đảo, dường như chỉ có tiệm tùng san sát bên phải và khách sạn bên trái, dọc bãi. Dấu vết Hòa Lan chỉ còn thấy loáng thoáng, qua những cửa hàng bách hóa Blokker, tiệm mỹ phẩm cho đại chúng DA-Drogist và siêu thị Spar, núp dưới tên Tàu. Một chiếc cối xay gió Hòa Lan gần bãi Eagle Beach làm biểu tượng, vài tiệm ăn tiệm nhậu đặc thù Hòa Lan trong đó có quán The Paddock tại bến cảng Renaissance nơi thủ đô Oranjestad còn được coi là quán ăn thuần túy Hòa Lan