Muỗi kháng thuốc - hệ lụy của thuốc diệt muỗi

Published Time: 2023-03-17T21:36:52

Năm nào các khu dân cư cũng được phun thuốc diệt muỗi nhưng con người lại đối mặt với sự thật là muỗi kháng thuốc chính là hệ luỵ từ thuốc diệt muỗi

Mỗi năm có khoảng 390 triệu ca bệnh, năm sau nhiều hơn năm trước

Nghiên cứu từ năm 2016-2019, ông Shinji Kasai, Giám đốc khoa Côn trùng y học, Viện các bệnh truyền nhiễm quốc gia Nhật Bản ước tính, có tới 78% số muỗi trong các mẫu thu thập từ Campuchia hoặc Việt Nam có khả năng kháng thuốc diệt muỗi dòng Pyrethroid. Riêng những con muỗi có gene đột biến kháng Pyrethroid cao hơn muỗi bình thường 50-100 lần.

Cuối năm 2022, các nhà nghiên cứu Nhật Bản cùng các đồng nghiệp ở Việt Nam; Campuchia; Singapore; Đài Loan, Trung Quốc; Indonesia và Ghana, đánh giá khả năng kháng thuốc của muỗi thay đổi như thế nào so với giai đoạn 2016-2019. Sau khi thu thập muỗi, họ phun thuốc Permethrin (một thuốc thuộc dòng Pyrethroid vẫn dùng diệt muỗi ở các nước nói trên) vào từng mẫu muỗi thu được, thấy chỉ 20% số muỗi được thu thập ở Việt Nam chết. Các nhà nghiên cứu đã giải trình tự bộ gene những con muỗi sống sót, tìm thấy một gene đột biến mới - L982W - giúp muỗi Aedes aegypti tăng khả năng kháng thuốc "vượt trội"! Nhóm nghiên cứu tìm kiếm sự kết hợp các đột biến gene kháng thuốc và phát hiện ra nếu có L982W kết hợp thêm các đột biến khác, muỗi Aedes aegypti có khả năng sống sót khi tiếp xúc với lượng Pyrethroid gấp 500-1.000 lần lượng thuốc giết được muỗi không mang gene kháng thuốc. Nếu tăng kháng thuốc gấp 1.000 lần, hiệu quả diệt muỗi từ 100% sẽ chỉ còn khoảng 7%. Theo tính toán thì cả khi liều lượng thuốc tăng gấp 10 lần, số muỗi siêu kháng thuốc bị diệt chỉ khoảng 30%.

Sau đó, nhóm thu thập thêm nhiều mẫu muỗi ở Singapore và Campuchia để giải trình tự gene. Họ tìm thấy 10 chủng muỗi khác mang đột biến gene L982W kháng thuốc đã thấy ở Việt Nam và hầu hết chủng này đều ở Campuchia. Khoảng 78-99% muỗi ở 3 khu vực Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam và thủ đô Phnom Penh của Campuchia có đột biến gene L982W, giúp muỗi có khả năng kháng thuốc đang thông dụng cao hơn bình thường. Từ giai đoạn 2016-2019 đã phát hiện những gene kháng thuốc P450 và AaNav ở muỗi Việt Nam và L982W là gene thứ 4. Hơn 90% số muỗi thuộc loài Aedes aegypti ở Campuchia có kết hợp các đột biến, làm cho chúng có khả năng kháng thuốc vô cùng cao. Chẳng hạn, tỷ lệ muỗi có 2/4 đột biến gene chiếm 91% ở Phnom Penh, cho thấy sức kháng cự của muỗi ngày càng đáng sợ. Theo nhóm nghiên cứu, nhiều khả năng muỗi kháng hóa chất đã "di cư" từ Campuchia sang Việt Nam.

Ông Kasai (nay là Giám đốc tổ chức y tế thế giới khu vực Tây Thái Bình Dương) nói rằng mức độ kháng thuốc của các mẫu muỗi thu được ở Campuchia và Việt Nam có mức độ rất khác biệt so với nhiều nơi. Hiện chưa phát hiện muỗi có đột biến gen L982W ở Lào, Thái Lan và Trung Quốc, tuy nhiên loại muỗi nguy hiểm này có thể đang lan rộng ra khắp Đông Dương và các khu vực châu Á khác. Trong khi muỗi Aedes aegypti ở Ghana, Indonesia và Đài Loan, Trung Quốc vẫn bị diệt mạnh bởi Permethrin, nhất là khi dùng liều lượng cao hơn. Muỗi Aedes albopictus (muỗi hổ châu Á (Asian tiger mosquito), muỗi vằn châu Á - do có nguồn gốc Đông Nam Á) kháng thuốc ở mức độ thấp hơn. Nguyên nhân là loài muỗi này hoạt động ngoài trời và hút máu động vật, nên ít tiếp xúc với thuốc diệt muỗi hơn loại Aedes aegypti - "ưu tiên" con người và thuốc chủ yếu được phun trong nhà, khu vực dân cư. Từ nghiên cứu này, ông Kasai bày tỏ lo ngại những cá thể muỗi đột biến sẽ lan rộng ra phần còn lại của thế giới trong tương lai gần.

Muỗi Aedes aegypti truyền bệnh sốt xuất huyết, Zika, sốt vàng da và nhiều bệnh khác. Theo nghiên cứu của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng trung ương, muỗi cái sống trung bình 33,84 ngày, đẻ trung bình 2,72 lần với tổng 285 trứng (lượng trứng đẻ tùy thuộc vào lượng máu hút, nhưng được coi là loại "siêu đẻ") và trứng thành muỗi trưởng thành rất cao (98%). Muỗi Aedes aegypti không mang sẵn virus sốt xuất huyết (Dengue), chúng chỉ "chuyển" virus từ người bệnh hoặc người mang virus sang người lành. Tổ chức y tế thế giới xếp sốt xuất huyết vào 10 thách thức y tế toàn cầu; 50 năm qua số ca bệnh sốt xuất huyết đã tăng 30 lần, có ở 128 nước (nhiệt đới, cận nhiệt đới: Đông Nam Á, Tây Thái Bình Dương, châu Mỹ, châu Phi), 3,9 tỉ người (hơn 40% dân toàn cầu) có nguy cơ mắc bệnh. Mỗi năm, có khoảng 390 triệu ca bệnh, năm sau nhiều hơn năm trước và cứ 10 năm số ca bệnh lại tăng gấp đôi. Năm 2022, Việt Nam có 361.813 ca bệnh, 133 tử vong.

Tuy truyền bệnh sốt xuất huyết không đáng kể so với Aedes aegypti nhưng Aedes albopictus lại truyền bệnh Chikungunya gây chết người. Bệnh do virus Chikungunya (họ Togaviridae, chi Alphavirus; trong khi virus sốt xuất huyết thuộc họ Flaviviridae) gây ra. Virus này được phân lập ở miền nam Tanzania vào năm 1952 (gây bệnh ở nước này từ 1952-2003). Bệnh Chikungunya là tình trạng viêm khớp gây đau dữ dội các khớp cổ tay, chân làm không đi thẳng được, nên thổ dân đặt tên Chikungunya nghĩa là "đi khom lưng"; trẻ em có thể xuất huyết dưới da. Bệnh phổ biến ở Châu Phi; Ấn Độ, Pakistan, Nepal, Guam, Đông Nam Á, New Guinea, Trung Quốc; Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương; một số khu vực Châu Âu; Nam và Trung Mỹ, Mexico, các đảo vùng Caribe, Puerto Rico, Florida và quần đảo Virgin, Mỹ; phát hiện ở nước ta vào những năm 1970. Đầu năm 2005 xuất hiện ở đảo Réunion và quần đảo Comoros,Ấn Độ Dương. Đến tháng 8.2020, bệnh đã có ở 15 tỉnh, thành phố Campuchia (có những tỉnh giáp Việt Nam như Tbong Khnum, Ta Kheo, Kampot) với khoảng 1.700 ca bệnh. Bệnh không để lại di chứng nhưng đến 12.2014, toàn cầu đã có 155 tử vong.

Những độc chất trừ muỗi

Thế giới đã qua sử dụng nhiều loại độc chất diệt côn trùng (trong đó có